Tài chính tiêu dùng: Lật lại vấn đề, hay chúng ta đang đi sai đường?

Nói về tài chính tiêu dùng, tôi luôn có một cảm giác… hơi gợn gợn. Không phải là tôi không tin vào những nguyên tắc cơ bản của quản lý tiền bạc đâu nhé, mà là đôi khi, khi nhìn vào cuộc sống thực tế, tôi lại tự hỏi: “Liệu mọi thứ có thực sự hiệu quả như sách vở nói không?” Chúng ta được dạy phải tiết kiệm, phải lập kế hoạch, phải đầu tư. Nghe thì có vẻ đúng, nhưng đôi khi lại thấy nó… xa vời quá. Như kiểu bạn đang cố gắng lắp ráp một món đồ nội thất IKEA phức tạp chỉ bằng một bức tranh minh họa mờ ảo vậy. Đã bao giờ bạn cảm thấy thế chưa?

Cái bẫy của "lý tưởng hóa"

Tôi nhớ có lần, tôi đọc một bài viết rất hay về việc lập ngân sách chi tiêu. Toàn những lời khuyên tuyệt vời: ghi lại từng đồng, phân loại khoản chi, đặt mục tiêu tiết kiệm cụ thể. Nghe đâu đó thôi đã thấy mình sắp thành triệu phú rồi. Thế là tôi lao vào làm. Tuần đầu tiên, mọi thứ đâu vào đấy. Tôi hào hứng ghi chép, cảm thấy mình đang kiểm soát mọi thứ. Tuần thứ hai, có một đám cưới bạn thân đột xuất. Tuần thứ ba, chiếc xe máy bỗng dở chứng “đỏng đảnh”. Tuần thứ tư… thôi thì đủ thứ chuyện trên đời. Và rồi, cái bảng ngân sách kế hoạch hoàn hảo của tôi nó trở thành một đống hỗn độn. Tôi thấy mình bị stress hơn là kiểm soát được tình hình.

Thế mới thấy, cái việc lập ngân sách chi tiêu theo kiểu “chuẩn mực” nó hơi bị… lý tưởng hóa. Cuộc sống không phải lúc nào cũng phẳng lặng và có thể dự đoán được. Luôn có những “cú twist” bất ngờ, những khoản chi không tên mọc lên như nấm sau mưa. Rồi thì sao? Thay vì cảm thấy mình làm chủ tài chính, tôi lại cảm thấy mình thất bại, mình không đủ kỷ luật. Có lẽ, cái mà chúng ta cần không phải là một kế hoạch cứng nhắc, mà là một sự linh hoạt, một khả năng thích ứng với hoàn cảnh. Ai mà ngờ được đại dịch lại ập đến, hay giá cả thị trường lại biến động khó lường đến thế?

“Đầu tư sinh lời” – Có phải lời thật không?

Chưa kể đến chuyện đầu tư. Ai mà chẳng muốn tiền đẻ ra tiền, đúng không? Các chuyên gia tài chính luôn vẽ ra viễn cảnh tươi đẹp về sức mạnh của lãi kép, về việc bắt đầu sớm sẽ giúp bạn về hưu an nhàn. Nghe thì hấp dẫn đấy, nhưng thử hỏi bao nhiêu người trong chúng ta thực sự làm được điều đó một cách bền vững? Tôi đã từng thử đầu tư vào một vài kênh “hứa hẹn”. Lúc thị trường lên thì vui, nhưng đến lúc thị trường “quay xe” thì… ôi thôi rồi, mất ăn mất ngủ. Cái cảm giác nhìn tài khoản “bốc hơi” nó ám ảnh thật sự.

Rồi lại cái câu chuyện “đa dạng hóa danh mục đầu tư”. Nghe thì đúng, nhưng thực tế, để đa dạng hóa một cách hiệu quả, bạn cần có một số vốn kha khá và kiến thức sâu rộng. Với đa số chúng ta, những người đi làm công ăn lương, việc tích lũy được một khoản đủ lớn để chia ra nhiều kênh đầu tư an toàn đã là cả một thử thách. Rồi lại còn phải cập nhật thông tin thị trường liên tục, cái nào lên, cái nào xuống. Nhiều khi, tôi cảm thấy việc cố gắng theo đuổi cái lý thuyết đầu tư “hoàn hảo” nó còn tốn kém hơn là cái lợi nhuận nó mang lại. Thà rằng mình cứ để dành một khoản tiền an toàn, dù không sinh lời nhiều, nhưng ít ra nó không khiến mình “mất ngủ”.

Những khoản vay tiêu dùng – Con dao hai lưỡi

Và rồi đến các khoản vay tiêu dùng. Nghe cái tên là thấy “tiêu dùng” rồi. Ai chẳng có lúc cần một khoản tiền để giải quyết việc gấp, hay đơn giản là để mua một món đồ mình thích mà chưa đủ tiền. Các công ty tài chính, ngân hàng đưa ra các gói vay hấp dẫn, thủ tục nhanh gọn. Nó giống như một “phao cứu sinh” vậy. Tôi cũng đã từng trải qua những lúc “ngàn cân treo sợi tóc”, và một khoản vay kịp thời đã giúp tôi vượt qua.

Tuy nhiên, cái mà ít người nói đến, hoặc nói nhưng không đủ nhấn mạnh, là cái “giá” của sự tiện lợi đó. Lãi suất có thể cao hơn bạn tưởng, phí phạt cũng có thể “trên trời rơi xuống” nếu bạn lỡ một nhịp thanh toán. Đã có lần, tôi chứng kiến một người bạn rơi vào vòng xoáy nợ nần vì những khoản vay tiêu dùng không kiểm soát. Ban đầu chỉ là một khoản nhỏ để trang trải cuộc sống, rồi dần dần, nợ chồng nợ, lãi mẹ đẻ lãi con. Cái gánh nặng đó nó đè nặng lên cuộc sống, ảnh hưởng đến cả gia đình.

Thế mới thấy, tài chính tiêu dùng nó không chỉ là những con số khô khan trên giấy tờ. Nó là cả một câu chuyện về cuộc sống, về những quyết định, về những hy sinh và cả những nuối tiếc. Cái việc “chi tiêu thông minh” hay “quản lý tài chính cá nhân” nó không phải là một công thức chung cho tất cả mọi người. Mỗi người có hoàn cảnh, có mục tiêu, có giới hạn khác nhau. Quan trọng là chúng ta học cách hiểu rõ bản thân, hiểu rõ khả năng của mình, và đưa ra những quyết định phù hợp nhất. Đôi khi, sự đơn giản và thực tế lại là chìa khóa. Chứ không phải cứ lao theo những “lời khuyên vàng” mà quên mất cái gốc rễ của vấn đề là cuộc sống của chính mình.